Kinderen betrekken bij een afscheid

Wanneer iemand overlijdt die belangrijk is voor een kind, wil je het kind misschien graag betrekken bij het afscheid. Maar hoe pak je dat aan? Wat vertel je? Laat je een kind de overledene zien? En neem je het mee naar de uitvaart?

Daar bestaat geen standaard antwoord op. Leeftijd speelt een rol, maar ook wat een kind begrijpt, zelf wil en welke band het had met degene die is overleden.

Kinderen kunnen vaak meer aan dan we denken. Zeker als ze weten wat er gaat gebeuren en de ruimte krijgen om zelf vragen te stellen en mee te doen.

Betrekken is niet hetzelfde als overal bij zijn

Een kind betrekken bij een afscheid betekent niet dat het overal bij móét zijn. Het gaat er vooral om dat een kind weet wat er gebeurt, vragen kan stellen en zelf mag aangeven wat het wel of niet wil.

Het ene kind wil graag mee naar de overledene, iets in de kist leggen en bij de hele uitvaart aanwezig zijn. Een ander wil misschien alleen een tekening maken of thuis afscheid nemen. Ook dat is betrokken zijn. 

Vertel wat er aan de hand is

Kinderen merken vaak meer dan volwassenen denken. Wanneer iemand ernstig ziek is of is overleden, helpt het om daar eerlijk en duidelijk over te vertellen.

Gebruik woorden die een kind begrijpt. Dood en overleden kunnen hard klinken, maar zijn vaak duidelijker dan ingeslapen of weggegaan. Want als iemand is ingeslapen, word je dan zelf nog wel wakker?

Hoeveel je vertelt, hangt niet alleen af van de leeftijd, maar ook van wat een kind al begrijpt, heeft meegemaakt en zelf vraagt.

Je hoeft niet alles in één gesprek te vertellen. Soms komt een volgende vraag pas uren of dagen later. Het belangrijkste is dat een kind weet dat het vragen mag stellen. Ook als je het antwoord zelf niet weet.

Kan een kind de overledene zien?

Ja, dat kan. Ook jonge kinderen kunnen iemand zien die is overleden. Het is wel belangrijk om vooraf uit te leggen wat ze kunnen verwachten.

Vertel bijvoorbeeld dat iemand er anders uit kan zien dan toen hij of zij nog leefde. Dat de huid koud kan aanvoelen, dat iemand niet meer beweegt of reageert en dat aanraken gewoon mag. Is er door ziekte, een ongeval of de verzorging iets zichtbaar veranderd? Vertel dat dan ook van tevoren.

Laat een kind zelf aangeven of het wil kijken, dichterbij wil komen of liever wat afstand houdt. Soms verandert een kind later van gedachten.

Maak er vooral geen groot of spannend moment van. Misschien wil een kind even binnenlopen, kijken, een hand aanraken of iets neerleggen. Of na tien seconden alweer naar buiten.

Kindertekeningen bij een afscheid

Kan een kind mee naar de uitvaart?

Natuurlijk kan een kind mee naar een begrafenis of crematie. Het helpt als je vooraf vertelt wat er gaat gebeuren.

Waar gaan jullie naartoe? Wie zijn erbij? Wat gebeurt er tijdens het afscheid? Vertel ook dat mensen verdrietig kunnen zijn en misschien moeten huilen. En leg uit wat er na de ceremonie gebeurt, bijvoorbeeld wanneer iemand wordt begraven of wanneer de kist bij een crematie uit het zicht verdwijnt.

Als jullie dat prettig vinden, kan ik dit ook samen met de kinderen bespreken. Soms is het gemakkelijker om zulke dingen te vragen aan iemand die wat verder van het gezin af staat.

Het kan prettig zijn om een vertrouwde volwassene een beetje extra op het kind te laten letten. Iemand bij wie het kan zitten, die even mee naar buiten gaat als het genoeg is of een vraag kan beantwoorden. Zo hoeven ouders of andere naasten daar tijdens het afscheid niet voortdurend mee bezig te zijn.

En een kind hoeft tijdens een uitvaart echt niet keurig stil te zitten en zich ‘zoals het hoort’ te gedragen. Een vraag op een onverwacht moment, wat gewiebel of ineens iets heel gewoons willen vertellen: dat hoort nu eenmaal bij kinderen.

Een eigen rol bij het afscheid

Voor kinderen kan het fijn zijn om niet alleen aanwezig te zijn, maar ook zelf iets te doen. Dat hoeft helemaal niet groot te zijn. Misschien wil een kind een tekening maken en die bij de overledene leggen, een bloem uitzoeken, een kaarsje aansteken of helpen bij het kiezen van muziek. Of iets vertellen tijdens de ceremonie, meewerken aan de rouwkaart of iets op de kist tekenen.

Vraag vooral wat het kind zelf zou willen. Soms komen kinderen met ideeën waar volwassenen helemaal niet aan hadden gedacht. En misschien wil een kind liever niets doen. Het gaat niet om het bedenken van een speciaal ritueel, maar om kinderen de ruimte te geven zelf aan te geven óf en hóe ze betrokken willen zijn.

Na het afscheid

Voor een kind stopt het afscheid niet na de uitvaart. Vragen kunnen later alsnog komen, soms op momenten waarop je ze helemaal niet verwacht. Kinderen rouwen vaak anders dan volwassenen. Ze kunnen intens verdrietig zijn en vijf minuten later alweer spelen of vragen wat er vanavond gegeten wordt. Dat betekent niet dat het verdriet weg is. Kinderen schakelen vaak makkelijker tussen verdriet en het gewone leven. Blijf daarom ruimte geven aan vragen en herinneringen, ook wanneer er inmiddels wat tijd verstreken is. Samen foto's bekijken, over de overledene praten of gewoon benoemen dat je iemand mist, kan al genoeg zijn.

Op de pagina Meer informatie en inspiratie vind je ook websites en organisaties die zich bezighouden met kinderen en rouw.

Ieder kind en iedere situatie is anders. Daarom bestaat er ook geen stappenplan voor hoe je een kind ‘goed’ bij een afscheid betrekt.

Ik denk graag met jullie mee over wat past bij het kind, jullie gezin en degene van wie jullie afscheid nemen.

Soms zit dat in iets kleins. Even samen kijken wat mogelijk is, kan al helpen.