Kinderen betrekken bij een afscheid
Wanneer iemand overlijdt die belangrijk is voor een kind, wil je hem of haar vaak graag betrekken bij het afscheid. Maar hoe doe je dat? Wat vertel je? Laat je een kind de overledene zien? Neem je een kind mee naar de uitvaart?
Daar bestaat geen standaard antwoord op. Ieder kind is anders en ook iedere situatie is anders. Leeftijd speelt mee, maar vooral ook wat een kind begrijpt, wat het zelf wil en wie degene was van wie afscheid wordt genomen.
Kinderen kunnen vaak meer aan dan we denken, zeker wanneer ze weten wat er gaat gebeuren en de ruimte krijgen om op hun eigen manier mee te doen.
Betrekken is niet hetzelfde als overal bij zijn
Een kind betrekken bij een afscheid betekent niet dat het overal bij móét zijn. Het gaat er vooral om dat een kind begrijpt wat er gebeurt, vragen mag stellen en waar mogelijk zelf kan aangeven wat het wel of niet wil.
Het ene kind wil graag mee naar de overledene, iets in de kist leggen en bij de hele uitvaart aanwezig zijn. Een ander kind wil misschien alleen een tekening maken of thuis afscheid nemen. Ook dat is betrokken zijn.
Vertel wat er aan de hand is
Kinderen merken vaak meer dan volwassenen denken. Wanneer er iets ernstigs aan de hand is of iemand is overleden, helpt het meestal om daar duidelijk en eerlijk over te vertellen. Gebruik woorden die een kind kan begrijpen. Woorden als dood en overleden kunnen hard klinken, maar zijn voor een kind vaak duidelijker dan bijvoorbeeld ingeslapen of weggegaan. Die woorden kunnen juist vragen of verwarring oproepen. Want als iemand is ingeslapen, word je dan zelf nog wel wakker?
Hoeveel je vertelt, hangt af van het kind. Niet alleen van de leeftijd, maar ook van wat het al begrijpt, wat het heeft meegemaakt en welke vragen het zelf stelt. Je hoeft ook niet alles in één gesprek te vertellen. Soms komt een volgende vraag pas uren of dagen later. Het belangrijkste is dat een kind weet dat het vragen mag stellen. Ook als je het antwoord zelf niet weet.
Kan een kind de overledene zien?
Ja, dat kan. Ook jonge kinderen kunnen afscheid nemen van iemand die is overleden. Belangrijk is vooral dat een kind vooraf weet wat het kan verwachten. Vertel bijvoorbeeld dat iemand er anders uit kan zien dan toen hij of zij nog leefde. Dat de huid koud aanvoelt, dat iemand niet meer beweegt of reageert en dat aanraken gewoon mag. Als er door ziekte, een ongeval of de verzorging iets zichtbaar anders is, kun je ook dat vooraf uitleggen.
Laat een kind vervolgens zelf bepalen of het wil kijken, dichtbij wil komen of misschien liever wat verder weg blijft. Een kind dat eerst niet wil, kan later van gedachten veranderen. Andersom mag natuurlijk ook. Probeer er geen groot of spannend moment van te maken. Even binnenlopen, kijken, een hand aanraken, iets neerleggen of na tien seconden alweer naar buiten willen: het is allemaal goed.
Kan een kind mee naar de uitvaart?
Natuurlijk kan een kind mee naar een begrafenis of crematie. Ook hier helpt het wanneer een kind vooraf weet wat er gaat gebeuren. Vertel waar jullie naartoe gaan, wie er zullen zijn en wat er ongeveer gaat gebeuren. Leg bijvoorbeeld uit dat mensen verdrietig kunnen zijn en misschien moeten huilen. En vertel ook wat er na de ceremonie gebeurt, zeker wanneer iemand wordt begraven of wanneer de kist bij een crematie uit het zicht verdwijnt.
Het kan fijn zijn om af te spreken dat een vertrouwde volwassene een beetje extra op het kind let. Iemand bij wie het kind kan zitten, die mee naar buiten kan wanneer het genoeg is of antwoord kan geven op een vraag. Zo hoeven ouders of andere naasten niet het gevoel te hebben dat zij tijdens het afscheid voortdurend moeten opletten.
Een kind hoeft tijdens een uitvaart trouwens niet keurig stil te zitten en zich ‘zoals het hoort’ te gedragen. Een vraag op een onverwacht moment, even wiebelen of ineens iets heel gewoons willen vertellen hoort ook gewoon bij kinderen.
Een eigen rol bij het afscheid
Voor kinderen kan het fijn zijn om niet alleen aanwezig te zijn, maar ook zelf iets te kunnen doen. Dat hoeft helemaal niet groot of bijzonder te zijn. Een kind kan bijvoorbeeld een tekening maken en die bij de overledene leggen, een bloem uitzoeken, een kaarsje aansteken, helpen bij het kiezen van muziek of iets vertellen tijdens de ceremonie. Misschien wil een kind helpen met de rouwkaart, iets op de kist tekenen of juist een voorwerp meegeven dat bij diegene past.
Vraag vooral wat het kind zélf zou willen doen. Soms komen kinderen met ideeën waar volwassenen helemaal niet aan hadden gedacht. En wil een kind niets doen? Ook prima. Het gaat niet om het bedenken van een speciaal ritueel. Het gaat erom dat een kind de ruimte krijgt om op zijn of haar eigen manier afscheid te nemen.
Na het afscheid
Voor een kind stopt het afscheid niet na de uitvaart. Vragen kunnen later alsnog komen, soms op momenten waarop je ze helemaal niet verwacht. Kinderen rouwen vaak anders dan volwassenen. Ze kunnen intens verdrietig zijn en vijf minuten later alweer spelen of vragen wat er vanavond gegeten wordt. Dat betekent niet dat het verdriet weg is. Kinderen schakelen vaak makkelijker tussen verdriet en het gewone leven. Blijf daarom ruimte geven aan vragen en herinneringen, ook wanneer er inmiddels wat tijd verstreken is. Samen foto's bekijken, over de overledene praten of gewoon benoemen dat je iemand mist, kan al genoeg zijn.
Op de pagina Meer informatie en inspiratie vind je ook websites en organisaties die zich bezighouden met kinderen en rouw.
Ieder kind en iedere situatie is anders. Daarom bestaat er ook geen stappenplan voor hoe je een kind ‘goed’ bij een afscheid betrekt.
Ik denk graag met jullie mee over wat past bij het kind, jullie gezin en degene van wie jullie afscheid nemen.
Soms zit dat in iets kleins. Even samen kijken wat mogelijk is, kan al helpen.